- Uit Het Leven Geillustreerd Jaargang 9, No. 38, 22 September 1914 - Amsterdam
- 'Tijdens den Slag bij Soissons'
- door Tervooren
Slagvelden in Noord Frankrijk
- Onze Hoofdredacteur en onze foto-redacteur Tervooren
- in het Duitsche hoofdkwartier tijdens den slag bij Soissons
Chauny (Noord-Frankiijk) Vrijdag
Door den onheilspellenden avond zinkt reeds het pikkedonker van den bangenden nacht! Het kampement der Duitschers strekt zich uit over een oppervlakte van meer dan een Kilometer in lengte en breedte en ligt in den driehoek, die de plaatsjes Chauny, La Fère en St. Quentin verbindt, waarbuiten het stadje Soissons gelegen is, een naam die een klank behouden zal in de geschiedenis van den Europeeschen oorlog, als centrum van een slagveld, zooals er zich slechts weinige aan den historicus opdringen.
Gisteren was Soissons door de Duitschers genomen; na een strijd van volle vier-en- twintig uur rukten de Duitsche Uhlanen den grooten puinhoop want mèèr is er niet van over binnen, maar de Franschen en Engelschen, die er uit verdreven zijn. hebben den aftocht slechts voor tijdelijk geblazen, want hèèl den dag al heeft de Fransche artillerie de Duitschers opnieuw onder vuur genomen en alles wijst er op, hoe een nachtelijke voortzetting van den strijd beoogt het stadje weer in harden der verbonden troepen te brengen.
Hier, ongeveer vijftig Kilometers van Parijs af, langs een linie, welke langer is dan van Groningen naar Maastricht, zal zich deze week, of hoogstens in een dag of tien volkomen de beslissende menschentragedie afspelen, waarin minstens één volk ter ondergang is gedoemd. Partijen staan nu reeds volle acht dagen zóó dicht over elkander, hebben elkaars zwakke punten zóó gepolst, elkanders sterke stellingen zóó precieselijk verkend, dat er van een schuilhoekje spelen langer geen sprake meer is en eenvoudig het recht van den sterkste uitspraak zal doen, met geweld van overmachtige evolutiën, waartegen dan geen hooger beroep bestaat.....
Door den onheilspellenden avond zinkt reeds het pikkedonker van den bangen nacht! Wij hebben een plaats gekregen in een der officierstenten, zijn hier naar het kampement gebracht, ongeveer een uur geleden, toen het al goed duister was per auto van uit Chauny waar thans het hoofdkwartier der Noordelijke troepen gevestigd is, naar deze stelling begeleid door twee gewapende automobielen, een voorzorgsmaatregel, waartegen we ons nog wel trachtten te verzetten, doch die ons per slot van rekening als éénige conditie gesteld werd, wilden we werkelijk den slag aan het uiterste front volgen.
Een veldslag. We hebben er, ronduit gezegd, tot op heden slechts een allervaagste voorstelling van gehad en de uitdrukking: ooit aan het front der troepen 'n gevecht van dichtbij te aanschouwen is voor ons immer een expressie gebleven, waarvan we de portee niet ten volle beseften. Is er een handgemeen, loop je zélf gevaar met een bajonet gestoken te worden, ben je honderd, tweehonderd, duizend meters van de strijdenden af, als je zeggen moogt den slag in het uiterste front gevolgd te hebben?
We wéten het thansl Als journalist den veldslag meemaken houdt altijd nog een speling van een vier a vijf Kilometers in, die je overdag met kijkers doorpriemen kunt, maar waarvan je in den nacht dubbel en dubbel de scheiding gevoelt omdat, wat je ziet, niets meer is dan het lichten der kanonnen en het branden van huizen als de houwitzers treffen, de laaiende vuurtongen die het zwarte zwerk belekken, brandende lijnen klieven in de dichte op en over elkander gestapelde wolken van rook. Niets meer, dan?
Maar je hoort het des te erger.
Het is een gedreun, een gedonder, een gerommel, een gestamp: zie, van al deze woorden bedienen we ons en het is nog te vergeefs, we kunnen U de emotie niet geven wij en niemand van wat het zeggen wil, een salvo te hooren uit het zware veldgeschut der Duitsche artillerie. Daarmede vergeleken, waren de van tijd tot tijd geloste schoten voor Luik kinderspel, klonken als knallen, geboem, met preciese rusten. Maar hier is de hel in volsten gloed, hier komt het woord gebulder pas tot zijn recht, want het is één kanonnade, één aangehouden donder, die aanrolt en weer weg-echoot, opnieuw zwelt in klankformaties en dan altijd maar ratelend langs het luchtruim doorpaukt zonder een oogenblik van verademing, telkens en telkens de ééne losbarsting na de andere, ieder schot, juist gericht, inslaande in de huizen of in de gelederen, ieder schot maaiend zoo- en zooveel menschen, ieder schot, een déél van de aftreksom, die, telkens minus wijzende, eindigen moet in de repeteerende breuk, welke zegt, dat de krachten op zijn.
De stelling van het Duitsche leger is zoo: Om Soissons, ongeveer op een afstand van vier kilometers ligt over het geheele flank de infanterie, laat ons zeggen een halven kilometer dik; daarachter, op 5 K.M. af-stands van Soissons dus, is de artillerie in stelling gebracht op dusdanige wijze, dat een begroeide heuvel de kanonnen volkomen voor den vijand verborgen gehouden heeft tot op het oogenblik. dat de eerste losbarsting begon. In Soissons zélf ligt een heel regiment Duitschers en een tiental mitrailleursecties, elk bestaande uit vier gepantserde machinegeweren op auto's, staan vlak voor de stad de ex-stad, want de puinhoopen vormen slechts één reusachtige barricade. Een paar duizend meter zuidelijk liggen de Engelschen en daarachter de Franschen, naar de luitenant welke ons ter orienteering toegevoegd Is expliceert, slechts héél matig door artillerie gedekt.
Het Duitsche geschut nu heeft de taak, den opmarsch der Engelschen zoolang tegen te houden, tot bun gelederen door de uitwerking van het geschut voldoende gedund zijn, dat de Duitsche infanterie van uit Soissons een uitval doen kan. Al wat nu achter de stad aan helmen-infanterie ligt, maakt een omtrekkende beweging om de stad heen, teneinde zich met de uitvallende bataljons te vereenigen en de aanvallers dus niet alleen in het front, maar ook in de flanken te treffen.
Er liggen ongeveer vijfhonderd meters van ons af drie eskadrons uhlanen. Wij vragen verlof er heen te rijden. Een oogenbliik later snort onze auto dwars over het veld, maakt huppelende sprongen en we staan doodsangsten uit, niet voor onze ledematen maar voor die van onzen wagen, zijn armen en beenen: wielen en banden; ze loopen zooveel gevaar, bij dezen springenden galop over het oneffen terrein.
Dat moet verschrikkelijk zijn, dat moet wel het allerergste wezen, dat de oorlog kent, een ruitergemeen tusschen de vijandelijke rossinanten en hun verbeterde berijders. Je rilt er van als je de lansen ziet, de scherp gepunte spitsen, waaraan tot overmaat van vernietiging, nog weerhaken zitten, aan elken kant van de speer een stuk of vier, weerhaken als aan een vischpin. Je gruwt als je er maar aan dénkt hoe zoo'n lans in een menschelijk lichaam gestoken wordt met de kracht van een aanstormend paard en hoe die weerhaken zich wringen door het vleesch, verscheurend spieren en botten, letterlijk rijgende het lichaam aan het gepunte staal.
Als je vroeger die uhlanen en die kurassiers rijden zag met hun blankgepoetste helmen en hun bevlagde lansen, dacht je meer aan een eerewacht dan aan werkelijke combattanten. kwam je meer een optocht uit een groote opera door het hoofd, met wapengekletter en riddergedoe, schitterende wapenrustingen, geharnaste ruiters, die dan zulke lansen droegen, ja eigenlijk meer als een onderdeel van hun pralende kleedij, attributen van hun waardigheid, zoo hoog te peerd. De bereden strijdknechten hadden iets romantieks, dat je inspireerde tot een legendarische fantasie, waardoor een uhlanenrit een kurassiersgalop iets onwerkelijks werd, franje van een oorlogsvaandel, de sierselen van het slagveld, heroique stoffagen meer schilderachtig dan gevaarlijk, imponeerende eerder dan gevreesd, bewonderd liever dan verwenscht.
Maar dat breekt je hier op ! Als je die lansen en die weerhaken ziet dan we hebben het aan den lijve gevoeld ril je, dan voel je bij de enkele aanschouwing het staal door je lijf punten en in een soort van waarachtige pijniging bespeur je, dat een gedachte zeer doen kan: bij den blik op die weerhaken, schrijnt je lijf.
O, wat is de oorlog toch afschuwelijk. De kanonnen donderden daar achter ons, we weten het: ieder schot kost zoo- en zooveel menschen het leven. Het is de berekening, wiskundig precies en zuiver, zooveel schoten a raison van zooveel dooden maakt zoo- en zooveel non-combattanten.
Dan komt de infanterie op het oogenblik, dat zij komen kan en doet de rest, dat beteekent dan, dat de slag gewonnen is. Of de een, of de ander winnaar werd.
Boven in de lucht gromt in ratelend motorgetril een Zeppelin aan. Je ziet niets, hoort alleen het snorren van de benzineventielen, een motor voor en een motor achter, ieder van ongeveer vijfhonderd paardekrachten, daarboven het ballonlichaam, met waterstofgas gevuld, op het plateau mitrailleurs, opgesteld ter beveiliging tegen vliegeniersaanvallen van boven en onder het luchtballijf, eindelijk, tusschen de motoren, de clou: de met bommen gevulde kajuit.
Het schip stevent recht op Soissons aan. Het kwam uit de richting Laon, vermoedelijk van Maubeuge, de sterke vesting juist op de grens van België en Frankrijk, die de Duitschers precies acht dagen geleden genomen hebben en welker ballonloodsen der Fransche, veel kleinere, slappe" luchtschepen, in drie dagen door de Duitsche pioniers omgebouwd werden in Zeppelinhallen.
De wind is mèè en de ballon loopt zeker honderd kilometers in het uur. Het geluid van het sonsend luchtmonster jaagt over de velden, maar wordt alweer overstemd door de fortissimo-geslagen-accoorden van den kanonnendonder, die maar altijd voortrammelt door het luchtruim, telkens herhaald in de kaatsingen tegen den heuvelrand.
Alles blijkt zoo anders, dan je het je had voorgesteld. Den Zeppelin dachten we te zien ageeren, maar hij snort natuurlijk over Soissons heen en pas kilometers verder, als wij hem al lang niet meer zouden kunnen zien of hooren, begint hij boven de vijandelijke infanterie zijn moordend werk.
Zoo heel anders dan je fantasie je den oorlog voorgeteekend had, is dit alles ! Je begrijpt hem niet dien oorlog, zooals je ook dit gevecht om het enkele Soissons niet vatten kunt. Je ziet geen actie d'r vordert niets, noch stormloop, noch een aftocht, ontwaar je. Het blijft de lange uren van den nacht gelijk aan de uren van den avond. Het dreunend kanonnenduel duurt voort en immer voort, dat is alles.
Alleen de bevelvoerende generaal, het middelpunt waar alle draden van het net samenkomen, weet den gang van zaken, kent den afloop, een uur, een half uur van te voren. En als het tegen vijf uur in den morgen dag begint te loopen. aan den einder de wolken van donker grauw verschieten in kleur tot lichtend grijs, de randen; als bewit door nog ontzichtbaren zonneglans, de dageraad gloort over deze oorden des verderfs, komt een adjudant ons zeggen, dat het hóóg tijd wordt, dat we met onze auto teruggaan, waarbinnen een half uur, wellicht reeds eerder de opmarsen der Engelsche infanterie te wachten. En, schuchter voegt hij er aan toe, als zoekend naar een excuus, hoe Soissons door de Duitschers zal worden ontruimd.
Wir locken die Englander jetzt in eine Falle", zegt hij nog. Maar uit zijn stem klinkt gèèn overtuiging. In de klanklooze woorden ligt niet de majesteit van den overwinnaar, door zijn ranke zinnen, die waarschuwend bedoeld zijn voor ons, lispelt een zekere schroom van niet te willen zeggen, wat toch op gebeuren staat; dat de Duitschers met een paar uur uit het gister door hen pas veroverde Soissons geworpen zullen worden.
Er klinken signalen. Het vuren der artillerie achter ons houdt op, binnen tien minuten zwijgt het orchest van pauken.
De adjudant komt andermaal. Het is tijd dat we gaan. Een bewapende auto zal ons den weg wijzen naar Chauny, waar de generale staf ons een nieuw strategisch punt voor waarnemingen opgeven zal.
Het loopt tegen zessen als de slinger van onze auto omgeslagen wordt, we tuffen een eind over het veld, dan den weg op naar Laon, die ons straks naar Chauny voeren zal....
In Chauny aangekomen vernemen we hoe de veldtelefoon daar reeds het bericht gebracht heeft dat de Engelsche infanterie het buitenwijkcomplex van Soissons genomen heeft.
Het toeval wil. dat wij een auto berijden van Fransch fabrikaat een Mors-wagen het goed gesternte, dat we een voorliefde gevoelen voor kleplooze motoren. Welnu de Mors-fabriek, omdat zij in zoodanige voorliefde harer clientèle een propaganda ziet aan die wagens, welke ventielloos gebouwd zijn, afficheert in koperen letters, op den koeler: sans soupapes.
Geen wonder dus, dat de bevolking van België en Frankrijk, toen we er door snorden, onze nationaliteit niet bevroedend, de inzittenden met den wagen over gelijken kam schoor beeldspraak geëxcuseerd en ons, als Franschen, met bijzondere toeschietelijkheid behandelde, zoodat we overal, waar we naar den weg en naar bijzonderheden vroegen, een onthaal te boeken hadden, als waren we met de bevolking vrinden uit prille jeugd.
En dat moet gezegd: het is toch een aardig slag menschen, een opgeruimd goedje, een onbetaalbaar soort optimisten, die in letterlijken en figuurlijken zin, niet gauw uit het veld geslagen, hun goeden luim niet zoo licht verliezen als hun hart. Want, parbleu, we hebben, den tijden ten spijt, zien zoenen in het schemeruur, toen onze wagen de dorpsstraten doorsnoof, 'n zoen gegeven in dartelen overmoed, met lak aan al wat Duitsch was of Duitsch toekeek.
En lieve toeten dat er uit de huizen blikten, knappe koppies uit de ramen gluurden, snoezige figuurtjes oprondden boven de gespleten deur, enkel het bovenlichaam zichtbaar.....
Ze dachten, dat we Franschen waren, vanwege de sans soupapes. En we hoorden zoo metèèn veel, waren wèl ontvangen en heusch bejegend, werden deelgenoot van menig geheim, vingen dikwerf den droeven vloek op, over hun pauvre pays.
Wat we in den Duitscher bewonderen: zijn energie, zijn ongeëvenaarde tucht, zijn orde en zijn zelfverloochening, adoreeren we in het Fransche volk, de heusche toe- genegenheid, de gecultiveerde beleefdheidsvormen. de splendide manier, waarop ze het leven zien, en het leven genieten en genietbaar maken voor anderen, zelfs in dagen van rouw en tranen.
Zóó hebben we veel gepraat. Met mannen. Maar ook met vrouwen. Misschien, omdat, bij intuitie de journalist weet, hoe vrouwen in hun gesnap, onbewust, de terughoudendheid eerder en liever laten varen.
We zeggen het terstond: we hebben geen klachten gehoord. We voelden in den ondergrond van elk gesprek een haat tegen Duitschland, maar we proefden in geen enkel discours een wraakemotie tegen den Duitscher als mensen.
Je ne comprends pas les citoyens des villes, comme ils sont Namur et Liège ils savent si bien la loie de la guerre, mais ils n'y toucheront, jamais!"
We hebben dien zin nog sterk gehoord in het oor, toen we al lang dengeen, die hem sprak, vergeten waren. Dat is het wel, geloven we in alle bescheidenheid, dat België het oorlogvoeren ontwend was, de oorlogsgebruiken niet meer in al hun intensieve macht en kracht tot de Belgen spraken.
Want, weet, is het niet opvallend, dat we zoodra we de Fransche grens overschreden waren, er geen enkel verwoest dorp meer gezien werd. Pleit dat dan niet voor hetgeen we zonder onderscheid uit den mond van elken Duitschen soldaat of generaal gehoord hebben: de verwoesting in België is niet ónze schuld, noch onze wensch geweest.
Conventie?
Goed, maar conventie, die, niet gevolgd, met het leven betaald wordt....
Dat sans soupapes" op onze auto heeft ons echter ook een minder aangenaam intermezzo bezorgd. Voor Franschen gehouden te worden heeft zijn revers".
Merkten we op weg naar Philipville.
We reden een gewoon gangetje, 't terrein was slecht, de modder spatte links en rechts hoog op uit de diepe voren, die de zware Duitsche vrachtwagens van den proviandeeringstrein erin gewoeld hadden, we wilden trouwens ook graag wat zien van het landschap dat we doorwielden en we hadden geen haast op dat oogenblik, want ons kwartier bereikten we bijtijds genoeg en d'r was nergens iets te koop. Den goeden wijn hadden de Duitschers ons toch voor den neus weggekaapt en niet eens een krant kon ons troost brengen in het lange avonduur bij schamel licht, zóó wisten we.
Daarom liepen we nog geen dertig kilometers in het uur.
Achter ons komt een auto aan-tjeppen. Den vrijen uitlaat open, maakt het ding een heidensch lawaai, 'n heele groote zware wagen met zes cylinders, snorrend langs den weg van wat-ben-je-me.
Door 't lawaai kijken we om. Zien warempel ineens allemaal handen de hoogte in gaan, aan welke handen armen zijn, die mee opwaarts stijgen en lichamen, die ten hemel varen en uit dien klomp rompen en ledematen zwelt een wilde kreet op.
Halllllt!"
We stoppen. En de wagen, vol opgeheven armen, swiept ons voorbij aan den linkerkant, zooals het behoort, draait dan echter ineens naar rechts, remt aan dien kant vlak vóór ons, zoodat we voet- en handrem noodig hebben, om er niet op te loopen en blijft als genageld aan den bodem staan.
Metéén springen d'r een stuk of vier soldaten uit, de bajonet op, speciaal in positie om te gaan schieten.
Een officier stapt, bewust van zijn waardigheid, op ons toe, maakt een manuaal naar ons, dan naar de auto, dan weer naar zijn soldaten en eindelijk met saamgevouwen duim en wijsvinger de geste, alsof hij schrijven wou.
Wat wil de man? We hebben al zooveel veldpost van Franschen bewoners en van Duitsche soldaten bij ons dat we graag aan zijn verzoek willen voldoen en wat brieven voor hem meenemen als dat de questie is. Maar 't lijkt van niet. Zijn manuaal van schrijven beduidt te zien wat geschreven is: onze papieren.
Ze komen voor den dag, de al te haastig gebakerde officier, die in ons wegens ons Fransche opschrift sans soupapes, Fransche spionnen meende te zien, krijgt den pas van zijn eigen regeering onder den neus
Enfin de vrede was spoediger geteekend tusschen den beetje- haantje- de- voorste- heet- gebakerden officier en ons, dan tusschen Europa en Duitschland en we hebben nu broederlijk met mekaar getuft, wij in den wagen van den Duitschen spionnenjager en zijn chauffeur bij den onzen, die samen koeterwaalden over neutraliteit en vaderlandsliefde en knappe Fransche meisjes en autopech en benzineprijzen.....
Onderwijl vertelde ons onze jager-van-zoo straks iets typisch wat niet van algemeene bekendheid is.
Hoe", vroegen we, omdat er juist boven ons hoofd een vlieger ging in de richting van de vechtlinie, hoe zien jullie Franschen of Duitschers toch of daarboven een landgenoot of een vijand kruist," hóe weet jullie, of je op het toestel schieten moet ja of neen?"
Even keek de officier. Dacht na. Maar toen kwam hij toch ook direct los; dat was overeengekomen, dat was tot nu toe het eenige wat, dank zij den talrijken vredesconferenties gewerkt had; op een eigen vlieger zou niet geschoten worden.
Hoe zie jullie dat?" Vreeslijk eenvoudig."
De Duitsche vliegers hebben op hun vleugels, natuurlijkaan den onderkant, dus van de aarde zichtbaar, de vier teekens van het kaartspel, klaver, ruiten, schoppen of harten, en de Franschen dragen de oogen van het dominospel.
We keken vreemd op."
De Duitscher zag het. Begreep aan onze vragende ongeloovigheid, dat we twijfelden.
Het is zoo." zei hij.
Typisch."
Omdat gebleken is, in den loop der ervaring,, dat van onderen gezien, er gèèn merken of kenteekenen zijn, welke zoo gemakkelijk uit elkander te houden zijn dan het aantal ronde punten, dat een dominosteen telt en de differente figuren van het kaartspel.
En het was zoo, want vlak boven ons hoofd vloog nu de vlieger, vloog naar het Zuiden, den vijand tegemoet en wellicht ook den dood! en onder aan zijn ééndek vleugels het was een Taube,. zagen we duidelijk, in zwarten druk, tegen het wit van het zeildoek, de markante teekening van een klaveraas.....
Dat in het kaartspel ongeluk beteekent.
Na deze episodische essays is het woord aan onzen fotoredacteur den Heer Tervooren, die zijn oorlogscorrespondentie van week tot week thans daarmede voor de zevende maal eigen werk dat Het Leven" geeft voortzet.
Amsterdam, 18 September
't Is wel een beetje gevaarlijk, om te spreken over het gebruik van dum-dum kogels, nu de verschillende oorlogvoerende partijen er elkaar van beschuldigen en zelfs al wordt beweerd, dat de eene partij dum-dum kogels maakt van het kaliber der patronen van den tegenstander, om die dan te toonen en te kunnen zeggen: Zie je nou wel..... Dat zou een laagheid zijn, zoo groot, dat ik er niemand toe in staat acht. In deze partij kiezen, kan ik dan ook niet, maar wel voel ik mij verplicht te constateeren, wat ik zelf heb gezien.
t Was in Chauny dat een Duitsche officier, toen er over dum-dum kogels werd gesproken, mij vroeg: Hebt u er wel eens een gezien ? Neen Wacht u dan even. En het gebouw van den Kommandantur ingaande, kwam hij terug met een achttal patronen, verpakt in blauw papier, waarop gedrukt stond: Etuis M D T E 2.05 B es V E POUDRE BFAM SM6 04
De kogels dezer patronen waren aan de punt kegelvormig uitgeboord, maken dus veel ernstiger wonden, dan de gewone spitse kogels, omdat ze het spierweefsel niet alleen doorboren, maar uiteen rukken. Van deze kogels hadden de Duitschers kisten vol buit gemaakt, vertelde de officier. Van de Engelsche tot dum-dum ladingen verminkte patronen, die ik zelf op het slagveld heb gevonden, is blijkbaar de punt ruw met een tangetje afgebroken.
Is de oorlog dan nog niet verschrikkelijk genoeg, dat ze op zulke manieren nog afschuwelijker moet worden gemaakt? De verschillende oorlogsvoerende partijen beschuldigen elkaar van het gebruik dezer kogels; het is te hopen, dat later zal blijken, dat géén hunner schuld heeft aan dergelijke praktijken, dat alleen maar enkele soldaten slechte individuen vindt men overal dum-dum kogels hebben gebruikt.
Dit moest mij eerst even uit de pen, alvorens ik een kort relaas ga geven van den autotocht door West-Duitschland, België en Noord-Frankrijk, die ik in de afgeloopen week in gezelschap van den hoofdredacteur, die hiervóór enkele details van onze reis uitvoeriger beschreef, heb gemaakt.
Aken, waarheen we ons per auto hadden begeven, was het uitgangspunt van onzen tocht, vanwaar we ons via Herve en tal van kleinere, meerendeels geheel verwoeste plaatsjes, naar Luik begaven. Slechts één dorpje, Retine, was gespaard en op de deur van ieder huis was daar een papier geplakt, waarop gedrukt stond:
Commune de Retine. Nous respectons les troupes Allemandes. Wir verehren die Deutsche Schaar.
In Luik hebben we overnacht, zoo rustig alsof er heelemaal geen oorlogstoestand was rustiger zelfs, want om 8 uur moesten alle winkels en alle café's gesloten zijn, mocht zich geen burger meer op straat vertoonen. Den volgenden ochtend vroeg zetten we onzen tocht voort over Dinant en Philippeville naar Maubeuge: Dat was een merkwaardige tocht, omdat we toen de ervaring opdeden, dat het verwoesten van dorpen en steden door de Duitschers zich had beperkt tot de Belgische plaatsen. Dorp na dorp dat we doortrokken was, op een enkele uitzondering na, tot een puinhoop gemaakt de wegen tusschen die dorpen, maar voornamelijk op het gedeelte tusschen Dinant en Anthee waren bezaaid met leege wijn- en champagneflesschen. Nauwelijks echter waren we de Fransche grens over, of het land zag er heel anders uit; geen enkel dorp was verwoest, hoogstens hier en daar een alleenstaand huis, maar overigens niets, dat wees op oorlogstoestand. In Colleret zagen we niettemin een huis dat geheel in puin lag; het was echter niet in brand gestoken, maar opgeblazen, vermoedelijk door eigen volk" omdat 't het uitzicht van de forten in de buurt hinderde. En in de puinhoopen van haar huis dwaalde, half versuft, oud moedertje rond, zoekend, of ze nog wat zou kunnen vinden van haar eigendom, dat onbeschadigd was. Maar dagen lang zocht ze al, de arme, zonder eenig resultaat.
Langzamerhand echter kregen we vervolgens meer te zien. Eerst de vernielde forten van Maubeuge, toen die stad zelf, welke echter slechts weinig van het bombardement heeft geleden. Over Bavay snorde de auto op Ie Quesnoy aan en op dien tocht zagen we overal langs den weg de kenteekenen, dat daar nog niet lang geleden een strijd had plaats gehad tusschen de vijanden. Blijkbaar waren de soldaten der geallieerden er verrast door de Duitschers, want de akkers langs den weg lagen als bezaaid met jassen van Fransche soldaten, patronen, gordels en petten van Engelschen, en zelfs een menigte geweren waar de grendel was uitgenomen of de kolf van kapot geslagen, ransels, veldflesschen en alle mogelijke andere uitrustingstukken. En tusschen dat alles in hier en daar een graf, dat kenbaar was aan een daarop geplaatst kruis, gemaakt van twee sabelscheden of twee gebroken geweren. En overal langs den weg stonden auto's die daar door een of andere panne waren blijven steken en toen in den greppel waren gerold. Meest waren het Engelsche lastwagens, enkele Duitsche slechts, en hier en daar een personenauto.
In St. Quentin, dus vrij dicht bij het front, waar we tegen den avond aankwamen, hebben we overnacht; met groote moeite gelukte het ons in een hotel één klein kamertje te krijgen, waar we in vrij vieze bedden konden slapen en 's morgens hebben getracht ons met alles behalve schoone handdoeken te reinigen.
Heel vroeg gingen we er 's anderendaags weer op uit in de richting naar het front. Even voorbij St. Quentin, ongeveer tusschen deze plaats en Chauny lag langs den weg een totaal verbrande Taube-ééndekker en kort daarbij iets griezeligs, een dood paard, blijkens het gaatje in het voorhoofd doodgeschoten.... om het op te eten. Want overal waren de vleezige deelen netjes weggesneden, terwijl de ingewanden er uit waren gehaald. Wie hier hun maaltijd hadden gehouden, Duitschers of Fransenen of Engelschen of Belgen, was natuurlijk niet te zien maar dat ze honger hadden, toen ze aan dien maaltijd in de openlucht begonnen, is niet aan twijfel onderhevig. Trouwens, doode paarden lagen er overal langs den weg, maar geen hebben we er meer gezien, waarvan het vleesch was weggesneden om als voedsel te dienen.
Verder gingen we weer, steeds maar verder Frankrijk in, tot we tusschen Vendeuil en la Fère het avontuur beleefden van de vervolging door een auto met Duitsche officieren, door den hoofdredacteur beschreven.
Voortdurend waren we in snel tempo doorgereden, maar, nadat we la Fère hadden bereikt, was daarvan geen sprake meer. In de richting naar Chauny trokken onophoudelijk reusachtige proviand-colonnes, om de aan den strijd bij Soissons deelnemende soldaten van voedsel te voorzien En daar tusschendoor hier en daar een pionniers-colonne, met alle mogelijke bruggenbouw-materiaal, of een telegraaf- afdeeling, of wel een artillerie-colonne.
En tusschen al dat oorlogsgedoe in, een droeve stoet van vrouwen, die daar voortliepen achter het lijkbaartje van een klein kind, dat door twee zijner broertjes werd grafwaarts gedragen. Zelfs hier, waar toch de dood overal rondom loerde om zijn prooi, maakte deze kleine ernstige stoet diepen indruk, ook op de soldaten, van wie velen eerbiedig het hoofd ontblootten.
Crepy werd gepasseerd en daarna Laon en eindelijk kwamen we in la Fère aan, waar we alweer een proviandcolonne ontmoetten; nu echter een, die in tegengestelde richting als de anderen voorttrok.
Heel opgewekt zagen de soldaten, die we op onzen weg ontmoetten er niet uit en vooral de officieren keken zeer ernstig blijkbaar broeide er iets in de buurt, ging niet alles naar wensch. Dat merkten we steeds meer op, naarmate we verder gingen; in la Fère was het duidelijker merkbaar dan in Laon, in Tergnier meer dan in la Fère en toen we tenslotte in Chauny aankwamen, waar het Kraftfahrbataljon zijn automobielpark en benzinestation had ingericht, was een zenuwachtige stemming niet te miskennen.
Al heel spoedig kregen we duidelijker aanwijzing. Vijf minuten na de onze, komen drie militaire auto's binnen, die in St Quentin, dat we zoo juist hadden verlaten, waren beschoten, waarbij drie der inzittenden gedood waren.
Dat beloofde dus; uit een journalistiek oogpunt, een interessante dag te zullen worden, wat het dan ook, blijkens het verslag van den heer van Erlevoordt hiervóór, is geweest. Vóór we nog verder gingen uit Chauny kregen we daar, al groote massa's gewonden te zien, die, of geladen op boerenkarren of Ioopende. de stad binnen kwamen. Van sommige dier karren droop het bloed af, zoodat de weg die zij gevolgd hadden met een rooden streep werd geteekend. 't Was schrikkelijk om te zien, schrikkelijker nog dan een werkelijk gevecht, dat in elk geval niet op zoo'n korten afstand kan worden bijgewoond, dat men iederen soldaat, die gewond neervalt, afzonderlijk kan zien; men ziet den man vallen, men ziet echter niet zijn, vaak zoo afgrijselijke, wonden.
Den volgenden dag aanvaardden wij den terugtocht, daarbij nog tal van kleine plaatsjes in den omtrek aandoende, om, zonder veel wederwaardigheden 's avonds tegen negen uur in Namen aan te komen, waar we wilden overnachten.
Toen begon de misère. In elk hotel waar we vroegen naar een kamer, kregen we ten antwoord,, dat alles bezet was door de militairen, dat ze het zeer betreurden, maar dat ze ons niet konden helpen. Dan zwierven we maar weer verder, door de eenzame straten om negen uur toch is het bedtijd in Namen telkens aangehouden door de wachtposten, die niet mochten toestaan, dat er iemand na negenen over straat liep; tweemaal werden we in optima forma opgebracht naar de Kommandantur en eens gevolgd door twee soldaten, die, naar we later vernamen, in opdracht hadden te kijken wat we toch uitvoerden.
Toen we eindelijk in de Lion d'Or nog een kamer hadden gevonden en we teruggingen om onze auto te halen, werden we voor de laatste maat opgepikt op onze verklaring dat we nu eindelijk een onderdak hadden gevonden, werd ons gevraagd waar dat dan was.
Dann werde ich Sie dorthin begleiten lassen!'' en met aan iederen kant een zwaren landweerman op de treeplank sukkelden we naar het hotel.
Den volgenden morgen gingen we, na een allertreurigst ontbijt, huistoe, eerst naar Maastricht, vanwaar we tegen den avond den donkeren stormnacht injoegen, op Amsterdam aan, dat we tegen den ochtend bereikten.
Noch in Duitschland, noch in België noch in Frankrijk hadden we, niettegenstaande er oorlog is, moeielijkheden om met onze auto te passeeren; een enkele maal vroeg een post ons naar papieren, maar dat was alles in Nederland, waar vrede heerscht, werden we tusschen Maastricht en Amsterdam zeker wel dertig keer aangehouden, soms door twee posten achter elkaar, die nog geen twintig meter van elkaar afstonden.
Tervooren